De Mariakerk op de Mariaplaats -
volgens velen de mooiste kerk van Utrecht







Pieter Saenredam, v.l.n.r. Buurkerk, Domtoren, Mariakerk

Het ontstaan van de stad Utrecht
De stad Utrecht ontwikkelde zich rond het romeinse Castellum Trajectum op het
tegenwoordige Domplein en kende zijn eerste bloeitijd in de middeleeuwen vanaf de 11e eeuw. In 1122 kreeg Utrecht stadsrechten. Er kon toen een ommuring op de stadswal aangelegd worden met een verdedigingsgracht als stadsgrens. Deze stadsbuitengracht bestaat nog steeds.
Pas in de 16e eeu
w ging men buiten deze gracht bouwen. Binnen de stadsmuren ontstonden stenen huizen, straten, kerken en kloosters. Een groot deel van de stad was in het bezit van de kapittelkerken, het waren eilandjes in de stad.
De Mariakerk lag in het centrum van de immuniteit van Sint Marie, ten westen van de Domkerk, wat nu Mariaplaats heet. De fundamenten van de kerk zijn nog te zien in het K&W gebouw van het Utrechts Conservatorium.

De kapittelkerken - staatjes in de stad

In de middeleeuwen had Utrecht vijf kapittelkerken: de Sint Salvatorkerk, Sint Maartenskerk (Domkerk), Sint Pieterskerk, Sint Janskerk en de Mariakerk. Zij hadden ieder hun eigen rechtsgebied, de immuniteit. De kapittels hoefden geen belasting aan de stad te betalen. De Sint Salvatorkerk, gewijd aan Christus de Verlosser, was daarvan de oudste, deze werd eind 7e eeuw gesticht door Willibrord. De Mariakerk werd als laatste gebouwd.

nnnmncmvncmvncmvncm

Jan Hendrik Verheyen, Domkerk begin 19e eeuw                                  

Sint-Salvatorkerk - Tekening uit circa 1615 door Aernout van Buchel

Op het Domplein: de Sint-Salvatorkerk en de Sint Maartenskerk

De Sint-Maartenskerk of Domkerk, gewijd aan Sint Maarten, werd in de 11e eeuw naast de Sint-Salvatorkerk gebouwd. Midden 13e eeuw werd een nieuwe gotische kerk op dezelfde plaats gebouwd. Deze kerk werd de grootste kerk van Utrecht.
De 112 meter hoge Domtoren werd de hoogste kerktoren van Nederland. Toch behield de Sint-Salvatorkerk het dooprecht en had in haar crypte een Maria altaar dat veel mensen bleef aantrekken.
Na de Re formatie werden vanaf 1580 de Domkerk, de Pieterskerk en de Janskerk protestant. De Sint-Salvatorkerk werd gesloopt.

Pieter Saenredam, Mariakerk, 1636


Mariaplaats: Mariakerk, kerk van Sint-Marie, kerk van Maria Major

Pieter Saenredam, Mariakerk – interieur, 17e eeuw

Eind 11e eeuw werd met de bouw begonnen van de kerk van Maria Major, ook de Mariakerk of de kerk van Sint-Marie genoemd. De kerk werd gesticht door de Duitse keizer Hendrik IV en de Utrechtse bisschop Koenraad. Voorbeeld was de Dom van Spiers (Speyer), gewijd aan Maria. Deze Dom is de grootste Romaanse kerk ter wereld en behoort met Mainz en Worms tot de drie keizerdomkerken langs de Rijn. Het is waarschijnlijk de bedoeling geweest om ook van de Mariakerk een keizerdomkerk te maken..

De Dom van Spiers (D)

Halverwege de 12 e eeuw werd de kerk in Lombardische stijl afgemaakt en werden twee torens toegevoegd. Begin 15 e eeuw werd het Romaanse koor vervangen door een groter Gotisch koor. De Mariakerk was een prachtige monumentale kerk met een zuidelijke uitstraling.

Aan de zuidkant van de Mariakerk lag de omsloten tuin, de Pandhof. Er waren een school en een choraalhuis aan de Mariakerk verbonden die aan de westkant van de Pandhof stonden. Zowel deze gebouwen als de Pandhof zijn er nog steeds. De gebouwen zijn nu in het bezit van de ORKA. De Pandhof is openbaar terrein, de kloostergang is eigendom van de stichting Monumentenbezit.